Coñecer o pasado supón un enriquecemento cultural, un desenvolvemento da capacidade crítica e unha maior liberdade de planificación da vida futura. Por elo nos últimos anos estase a dar unha progresiva toma de conciencia e sensibilización sobre a importancia do Patrimonio Histórico en xeral, e do Arqueolóxico en particular, como ben colectivo; e sobre a obriga que temos de proceder á sua conservación, estudio e difusión.

Na Galicia meridional, e dentro da comarca ourensán da Baixa Limia, o Concello de Lobios apostou, dende o ano 1988, polo valor e necesidade da arqueoloxía dentro da sociedade. Deste xeito, dunha banda, mediante as axudas financeiras do INEM e da Consellería de Cultura e Xuventude da Xunta de Galicia, e doutra, en base a un programa de investigación coordinado dende o Museo Arqueolóxico de Ourense, estase a desenmascarar e a reintegrar na vida social, uns restos que conforman as distintas paisaxes culturais (magalítica, galaico - romana, ...) da zona.

Paisaxes en cuio articulamento tuveron un papel fundamental as bacías dos ríos Limia, Caldo e Salas que, así, viron humanizadas as suas veigas, planaltos, portelas e outeiros. Por elo dos seus restos é preciso informar, en canto que, como bens colectivos que son, a divulgación e o coñecemento da sua problemática deben facilitar a sua salvagarda e protección.

Cara ó futuro existe a posibilidade de proseguir os traballos nun marco referencial mais amplo, ó través de proxectos de colaboración internacional Hispano - Portuguesa, e mesmo aproveitando os programas de dinamización de zonas fronteirizas, apoiados pola Comunidade Europea.

A Arqueoloxía é unha ciencia social, cuia finalidade non é a simple análise formal dos obxectos arqueolóxicos, senón o estudo do home, e o das suas relacións cos outros homes e co entorno. Ocúpase, a partir dos restos de cultura material que chegan ata nós, de coñecer o espacio físico de vida cotián dunha comunidade, e de recompoñer os seus comportamentos socio - económicos e ideolóxicos. Para elo utiliza un método propio, pero tamén a aportación de outras ciencias e técnicas; xeografía, palinoloxía, antropoloxía, topografía, dibuxo, fotografía, etc.

En todo proxecto de traballo arqueolóxico existen duas formas de investigación, que representan as duas caras de unha mesma moeda; a prospección e a escavación. a prospección sistemática ten por obxecto localizar, identificar e interpretar os indicios e restos de actividade humán nun período e nun espacio determinado. A escavación é un proceso ulterior á prospección, e supón a posta en pé ou descuberta do vestixio arqueolóxico, que, polo seu estado de ruina material presenta tan só unha imaxe cativa e parcelar de cando estaba enteiro.

Ambalas duas formas de investigación, teñen unha primeira fase de traballo chamada "traballo de campo", consistente na recollida e rexistro espacial ou tridimensional "contextualización" de todos aqueles elementos ou obxectos deixados polos homes nun lugar, ó que nós nos referimos como xacemento arqueolóxico. A ela síguelle unha segunda coñecida como traballo de laboratorio, na que se clasifican todos eses vestixios e se interrelacionan os datos aportados polos diferentes especialistas "interdisciplinariedade do traballo". Finalmente o proceso de investigación remata coa eleboración dunha memoria na que se recollen todolos traballos realizados, e onde se presentan as conclusións históricas inferidas a partir da lectura dos datos provintes da prospección e escavación.

Froito das investigacións, ata hoxe realizadas, podemos establecer xa unha secuencia cultural para as terras de Lobios. E, se ben nela existen vacíos de coñecemento, sen embargo, a medida que os estudos avanzan, achegámonos mais a unhas realizacións humanas que, dentro da arqueoloxía galega, podemolas sistematizar nos seguintes períodos: Paleolítico, Neolítico, Megalítico, Calcolítico, Idade do Bronce, Cultura Castrexa, Romanización e Idade Media.

Por elo, ahí están, dentro do Megalitismo, xacementos como as necrópoles tumulares do San Bieito a da Anta do Couto que, no caso da primeira, ofrecenos, ademais, un dos primeiros exemplos da arte moble de Galicia, ó través do "idoliforme" provinte, probablemente, da cámara funeraria do túmulo M-2.

Pero, tamén fundamentais para recompoñer o proceso de Romanización da zona, son as aportacións ofrecidas pola Vía XVIII de Antonino, e pola "villa" baixoimperial dos Baños de Riocaldo, onde tampouco faltan as estancias calefactadas polo sistema de "hypocaustum".

E xa mais preto de nós no tempo (Idade Media) están, dunha banda, o Castelo de Arauxo ou da Vila, enmarcado na tipoloxía de pequenos castelos coñecidos como "roqueiros" ou "niños de aguia", en canto á sua edificación nunha plataforma rochosa practicamente inaccesible. E doutra, as necrópoles de Manín (Campelo e Santa Eufemia), nas cuais hai toda unha evolución nas formas sepulcraisdende os séculos IX - X ata o século XVIII.

Concebido dende o Museo Arqueolóxico de Ourense como un proxecto de arqueoloxía territorial, tendente a recompoñer a paisaxe histórica da zona dende que se documentan as primeiras pegadas da presencia humán, e ata o remate da Idade Media, o Campo Arqueolóxico de Lobios desenvolveu na súa ainda curta historia duas grandes liñas de actuación.

Unha é a investigación arqueolóxica, elaborando primeiro a Carta Arqueolóxica ou inventario de xacementos, co triple obxectivo de coñecer, conservar e valorar ese patrimonio; e en segundo lugar, escavando naqueles xacementos que se consideran prioritarios para a comprensión das diferentes culturas que teñen representación no pasado da zona, e mesmo para a Historia e a Arqueoloxía de Galicia.

A segunda diríxese á difusión dos resultados obtidos, tanto para outros especialistas e estudiosos (publicación de artigos e informes de prospección e escavación, conferencias, formación de novos profesionais da arqueoloxía, ...) como para o grande público, (exposicións, como "Arqueoloxía en Lovios. Prospección 1988"; campos de traballo para xóvenes, etc. Deste xeito, neste último caso os educadores teñen unha fonte informativa de primeira mán para explicar as diferentes culturas do pasado, e o resto da poboación recibe un enriquecemento cultural e unha sensibilización cara a defensa e salvagarda dun patrimonio que todos temos a obriga de mantelo e transmitilo nas mellores condicións.

Sen embargo, é preciso iniciar unha nova liña de traballo basada na consolidación, restauración e ordenación das ruinas para a súa visita e reintegración na vida social. E nese sentido é xa imprescindible dirixirse cara a unha musealización dos xacementos, en canto que estes reciben así o carácter educativo e o valor social que lle corresponden como elementos vivos da nosa Historia.

Arqueoloxía en Lobios